Geschiedenis

Onderzoek naar de duistere kunst van kaartmanipulatie

Door Tom | 28 januari 2021

Kaarten hebben lang de reputatie gehad een betrouwbare bron van waarheid te zijn. In veel opzichten zijn we altijd overgeleverd geweest aan kaarten - en degenen die ze tekenen - om ons te leiden, te informeren en te beschermen. Maar op bepaalde momenten in de geschiedenis hebben kaarten een meer sinistere wending genomen. Landen over de hele wereld hebben kaarten aangepast en gemanipuleerd om een aantal politieke doelen en nationalistische agenda's te ondersteunen en te rechtvaardigen, om daarmee het publieke geweten scheef te trekken en te misleiden. Cartografie-expert Harald Fredriks, legt uit waarom overtuigende cartografie een van de donkerste kunsten uit de geschiedenis is.


In de jaren twintig van de vorige eeuw werd een kaart van Duitsland gepubliceerd, bekend als de ‘Deutschen Volks- und Kulturbodens’. Het markeerde de grenzen van Duitsland op basis van een ideologische overtuiging dat bepaalde stukken land een Duits geboorterecht waren, en in feite het grondgebied markeerde als ‘Duits’. Het probleem met de kaart was dat deze niet de werkelijke grenzen van Duitsland vertegenwoordigde.


Na de ondertekening van het Verdrag van Versailles, waar Duitsland meerdere territoriale concessies deed, probeerden een aantal vooraanstaande Duitse geleerden en geografen te herformuleren hoe Duitsland eruitzag en de publieke overtuiging nieuw leven in te blazen dat bepaald land van hen was. Veel van dit vermeende Duitse land sneed in feite in landen als Zwitserland en vervolgens Tsjechoslowakije. Albrecht Penck kwam op het ingenieuze idee om dit via een kaart over te brengen. Met de hulp van cartograaf Arnold Hillen Ziegfeld hertekende Penck de grenzen van Duitsland en daarmee ook de identiteit. De kaart zou later een hoeksteen worden van het geografische onderwijs in Duitsland onder de Weimarrepubliek en overtuigende cartografie werd een van de belangrijkste tactieken om de Duitse geopolitiek te bevorderen.


Allegorie in vroege kaarten


Hoewel de kaart van Duitsland een recent geval van overtuigende cartografie is, was de kunst van het manipuleren van kaarten zeker niet nieuw. "Cartografische propaganda kan worden gezien als de bewuste manipulatie van een kaart om de perceptie van de lezer te beïnvloeden ten gunste van de kaartenmaker, een groep mensen, een land of zelfs een continent", legt Harald uit. "Het is een praktijk die al bestaat sinds de middeleeuwen en het is ongelooflijk succesvol geweest, vooral als je bedenkt dat individuen geen toegang hadden tot informatie zoals de huidige technologie ons dat toestaat".


The '3 Roads to Eternity' (1825). Wikimedia Commons.

Vroege voorbeelden gaan verder dan alleen geografische schetsen - ze zijn ook allegorisch. “Tal van overtuigende kaarten gaan over geloof en bijgeloof. Op middeleeuwse kaarten werd Jeruzalem, de plaats van de kruisiging van Jezus Christus, voorgesteld als het centrum van de wereld. Naast alle landen van de wereld werd ook de Hof van Eden afgebeeld. Het verhaal van schepping, verlossing en Het Laatste Oordeel ging samen met een beeld van de toen bekende wereld”. 

Allegorie was een populaire manier voor mensen die religieuze overtuigingen bepleitten. In tijden dat verlossing en heiligheid zeer de voorkeur hadden, werden kaarten gebruikt om de gevaren van de levenspaden en de vele die tot zonde leidden, over te brengen. Deze kaart uit de PJ Mode Persuasive Cartography Collection van de Cornell University Library, getiteld 'The 3 Roads to Eternity', illustreert het brede pad naar 'vernietiging' en het smalle pad naar verlossing, en promootte een soort kaart die werd nagebootst door religieuze gemeenschappen tijdens de 19e eeuw.


Kaarten die de zonde bepleiten, waren niet beperkt tot de kaarten die eeuwen geleden werden gepubliceerd. Aan het einde van de 19e en het begin van de 20e eeuw gebruikten het VK en de VS beide kaarten om matigheid aan te moedigen. Een opmerkelijk voorbeeld in het Verenigd Koninkrijk is de zij-aan-zij kaart die aan de linkerkant de verspreiding van misdaad in Engeland en Wales in 1902 illustreerde, en aan de rechterkant de verspreiding van dronkenschap. Alleen zijn het kaarten die zogenaamd hard statistisch bewijs opleveren. Zij aan zij wordt het echter een visceraal mechanisme dat veronderstelde ‘problematische’ gebieden in het land benadrukt; in dit geval het noorden van Engeland en de dichtbevolkte delen van Wales die waarschijnlijk hebben bijgedragen aan het cultiveren van de kloof in klasse en de verhouding tussen het noorden en het zuiden die er vandaag de dag nog steeds is.  



De 'Temperance Map' is een allegorische kaart die de vele attributen van het leven laat zien, waaronder het Biermeer en het land van Vernietiging. Wikimedia Commons.

Ondertussen produceerde William Henry Blair - een Republikeinse senator en een fervent voorstander van het alcoholverbod - in de VS een boek dat pleitte voor een alcoholverbod, dat een kaart van New York City in 1886 bevatte, waarop de meer dan 9000 drinkgelegenheden van de stad te zien waren. Een kaart waarop rode markeringen stonden om de aanwezigheid van een drinkgelegenheid aan te duiden, waardoor hij NYC neerzette als een slechte, zondige plek en, in Blair's eigen woorden, "een kaart van de hoofdstad maakte [die eruitziet als] de regio's van wanhoop" .


Beïnvloed maar niet onnauwkeurig


Een van de belangrijkste verkeerde benamingen rond overtuigende cartografie is dat overtuigende kaarten volkomen onjuist zijn. "Kaarten hebben bepaalde motivaties en proberen bepaalde doelen te promoten, maar ze zijn niet altijd onnauwkeurig", legt Harald uit. "Grootte en kleur spelen allemaal een rol bij het trekken van de aandacht van de lezer en het benadrukken van een boodschap, en dit heeft voorrang op de traditionele functie van geografie in een kaart". 


'Imperial Federation Map of the World' (1886) door Walter Crane. Wikimedia Commons.

Een Portugese kaart die de koloniën van het land weergeeft, suggereert de buitensporige invloed van Portugal ten opzichte van zijn Europese tegenhangers door landen als Angola en Mozambique te overlappen met de grootte van Europese landen. Terwijl de kaart de Europese geografie liet zien, was het doel om de macht van Portugal over te brengen. Evenzo dient de Britse ‘Imperial Federation Map of the World’ van Walter Crane als een toonbeeld van verfraaiing, waar Victoriaanse motieven een weelderig beeld geven van de Britse heerschappij en bereik. Het is een kleurrijke en fantastische weergave van koloniale overheersing, waarbij statistieken en karikaturen op één kaart worden gepropt. Hoewel het een geïllustreerde afbeelding van de wereld is, gaat de kaart niet zozeer over de plaats van Groot-Brittannië in de wereld, maar eerder over de plaats van alle anderen in de wereld van Groot-Brittannië. 


Beestachtige kaarten en politiek


Zoals Mark Monmonier schrijft in A History of Cartography, zijn kaarten altijd een symbool geweest van macht en natie, en daarom vormen ze het perfecte hulpmiddel bij het promoten van politieke agenda's, vooral in oorlogstijd. Kaarten kunnen veronderstellingen en gronden voor een invasie voorspellen, omdat ze meestal als een bron van waarheid worden beschouwd. “Algemene thema's zijn het verkleinen of vergroten van delen van de wereld, het verplaatsen van gebieden of een deel dat centraal op de kaart ligt”, zegt Harald. "Een goed voorbeeld van hoe invloedrijk kaarten kunnen zijn, zijn de motivaties voor de betrokkenheid van de VS bij de Tweede Wereldoorlog, gedeeltelijk geïnspireerd door een cartografisch verslag van de uiteindelijke gevolgen van de Duitse expansie, zelfs voor Amerikanen, die ver weg waren". 


Leo Belgicus (1617) symboliseerde Nederlandse macht en identiteit. Wikimedia Commons.

In oorlogstijd staat de kwestie van het territorium centraal en Harald zegt dat de monsters van kaarten dit goed illustreren. “Zo werden op bepaalde plekken karikaturen gebruikt om een gekleurd beeld te geven van een land waaruit een dreiging afkomstig is. Er is een lange traditie van beestachtige kaarten: de Verenigde Staten als adelaar en de grote rijken van hun tijd (Groot-Brittannië en Rusland) als octopussen met angstaanjagende tentakels. De Sovjet-Unie werd vaak gepresenteerd als een octopus. Dit motief is een heel opzichzelfstaand onderwerp in de cartografie. De 'Leo Belgicus'-kaart die eind zestiende eeuw opdook is een ander voorbeeld, met Nederland afgebeeld als een vriendelijke leeuw.' De verreikende tentakels van de Sovjets en de Britten, of zelfs in het geval van Nederland, positioneerden deze landen als te groot, te invloedrijk en overijverig in hun voortschrijdende territoriale ambities. 


Oog voor detail


Tegenwoordig worden kaarten gemanipuleerd op manieren die we niet altijd onmiddellijk herkennen. Real-time toegang tot satellietbeelden stelt ons in staat om momentopnames van de aarde te maken die voorheen onzichtbaar waren, maar datamanipulatie en technologie verstoren ons zicht nog steeds. Europa of de VS liggen nog steeds in het centrum van de standaard opvattingen over de aarde, omdat westerse perspectieven scheef trekken naar het dominante. Het herinneren van de geschiedenis van overtuigende cartografie dwingt ons om deze perspectieven kritisch te bekijken. Het verleden heeft ons geleerd dat elk beeld altijd meer bevat dan wat we op het eerste gezicht zien. 


De 'Communist Contagion' (1946) is een goed voorbeeld van hoe kleur en karakteristieke bedreigingen als virulent nog steeds onze kaartlezing bepalen. Wikimedia Commons.


Terwijl de Britten dol waren op Crane's ‘Imperial Federation Map of the World’, onthult een nadere blik dat hij zijn eigen mening had over de realiteit van het rijk. Terwijl de heersende Brittania bovenop de aardbol zit, onder haar, helemaal onderaan, is een platgedrukte Atlas - de Titan-god - met een sjerp. In minuscule teksten die alleen de meest arendsogen kunnen lezen, staat er 'Human Labour' - een herinnering aan de donkere onderbuik van enkele van de meest beruchte kaarten uit de geschiedenis, en aan het idee dat kaarten, zelfs als ze in jouw voordeel lijken te werken, je direct weer manipuleren. 


____________________

Ontdek een keur aan zeldzame cartografie in onze wekelijkse veilingen. Of registreer je als verkoper  op Catawiki en begin vandaag nog met het verkopen van kaarten.

Ontdek meer  cartografieboeken 


Deze artikelen vind je misschien ook interessant: 

De fascinatie van schrijvers met het Satan en het duivelse kwaad

Hoe Agatha Christie een voorliefde voor gif ontwikkelde

Hoe Franse kookboeken de manier waarop we eten veranderden


Maak je gratis Catawiki account aan

Bij Catawiki word je elke week verrast met ons aanbod van bijzondere objecten. Meld je vandaag aan en verken onze wekelijkse veilingen die door ons team van gespecialiseerde experts worden samengesteld.

Maak account
Deel dit artikel
Close Created with Sketch.
Nog niet geregistreerd?
Door gratis een Catawiki-account aan te maken, kun je bieden op onze 65.000 bijzondere objecten die iedere week geveild worden.
Registreer nu